Co zrobić, gdy nietoperz zamieszka w skrzynce rolety lub pod elewacją?

Nietoperz wychodzący wieczorem ze skrzynki rolety nie oznacza, że trzeba natychmiast rozbierać mechanizm albo wzywać firmę od dezynsekcji. Najczęściej zwierzę wykorzystuje wąską, ciepłą szczelinę jako dzienne schronienie. Problem zaczyna się wtedy, gdy roleta zacina się, odchody spadają na parapet, nietoperze przedostają się do mieszkania albo planowany jest remont elewacji.

Pierwsza zasada jest prosta: nie zamykaj otworu, dopóki nie upewnisz się, że schronienie jest puste. Zatkanie szczeliny pianką montażową, silikonem lub siatką może uwięzić dorosłe osobniki albo odciąć nielotne młode od matek. To nie tylko niepotrzebne okrucieństwo, ale również naruszenie przepisów dotyczących ochrony gatunkowej. Wszystkie występujące w Polsce nietoperze są chronione, podobnie jak wykorzystywane przez nie miejsca rozrodu, odpoczynku i zimowania.

Jak rozpoznać, gdzie mieszkają nietoperze i czy sytuacja wymaga interwencji?

Nietoperze potrafią przecisnąć się przez szczelinę szerokości około 1,5–2 cm. Nie potrzebują otwartego okna ani dużego otworu wentylacyjnego. W budynkach zajmują między innymi przestrzenie pod obróbką blacharską, za rynną, pod parapetem, pomiędzy warstwami elewacji oraz w skrzynkach rolet zewnętrznych. Administracja lub właściciel domu często dowiaduje się o kolonii dopiero podczas ocieplania budynku.

Obecność nietoperzy najłatwiej potwierdzić przez obserwację o zmierzchu. Stań kilka metrów od ściany około 20–30 minut przed zachodem słońca i obserwuj budynek do mniej więcej godziny po zapadnięciu ciemności. Nie świeć latarką bezpośrednio w szczelinę. Patrz, czy zwierzęta kolejno wylatują spod rolety, parapetu albo listwy elewacyjnej.

Typowe ślady to:

• drobne, ciemne odchody na parapecie lub pod ścianą;
• regularne szelesty i ciche piski dobiegające ze skrzynki, zwłaszcza rano albo przed wieczornym wylotem;
• brunatne zabrudzenie przy często używanej szczelinie;
• kilka lub kilkadziesiąt osobników wylatujących z jednego miejsca;
• pojedyncze nietoperze pojawiające się w mieszkaniu przy otwartym dostępie do skrzynki rolety.

Odchody nietoperzy bywają mylone z odchodami myszy. Guano nietoperza zwykle łatwo się kruszy, ponieważ zawiera fragmenty pancerzyków owadów. Nie rozcieraj go jednak gołymi palcami. Przy sprzątaniu załóż rękawice, a przy większej ilości również maskę filtrującą. Suche odchody najlepiej lekko zwilżyć przed zebraniem, żeby ograniczyć unoszenie pyłu.

Sama obecność zwierzęcia pod elewacją nie zawsze wymaga działania. Gdy kolonia nie przedostaje się do wnętrza, nie blokuje rolety i nie powoduje zabrudzeń w pomieszczeniu, najbezpieczniejszą decyzją jest pozostawienie schronienia w spokoju. Nietoperze nie przegryzają przewodów ani ocieplenia tak jak gryzonie. Nie budują też gniazd z materiałów przynoszonych z zewnątrz.

Interwencja staje się pilna, gdy:

• zwierzę zostało zamknięte wewnątrz skrzynki przez naprawę rolety;
• nietoperze regularnie wpadają do mieszkania;
• mechanizm rolety może je zmiażdżyć;
• rozpoczęły się prace elewacyjne, wiercenie albo wypełnianie szczelin;
• na ziemi znaleziono młode, osłabione lub ranne osobniki;
• planowana naprawa wymaga zniszczenia lub trwałego zamknięcia schronienia.

Nie da się wiarygodnie ustalić liczebności kolonii na podstawie samych odgłosów. W skrzynce może siedzieć jeden osobnik, ale też kilkadziesiąt samic z młodymi. Jedna wieczorna obserwacja pomaga zlokalizować wylot, lecz nie zastępuje ekspertyzy, gdy planowany jest remont albo usunięcie schronienia.

Czego nie robić i jak legalnie zabezpieczyć skrzynkę rolety lub elewację?

Najgorszym pomysłem jest szybkie „załatwienie sprawy” pianką montażową. Nietoperze przebywają w schronieniu w dzień, a w okresie rozrodu młode pozostają w nim również nocą. Zamknięcie otworu po wylocie części dorosłych osobników nie oznacza więc, że szczelina jest pusta.

Nie należy:

• wtryskiwać do skrzynki pianki, preparatów owadobójczych, dymu ani intensywnych środków zapachowych;
• wkładać do środka ultradźwiękowych odstraszaczy;
• rozkręcać skrzynki, gdy słychać w niej zwierzęta;
• zasłaniać wylotu siatką lub taśmą;
• uruchamiać rolety, jeżeli istnieje ryzyko, że nietoperz znajduje się przy wale albo prowadnicy;
• chwytać zwierzęcia gołą ręką;
• wypędzać kolonii silnym światłem, hałasem lub stukaniem w elewację.

Odstraszacze ultradźwiękowe sprzedawane jako urządzenia „na myszy, kuny i nietoperze” są szczególnie problematyczne. Fale są tłumione przez ściany i elementy skrzynki, a ich skuteczność w takiej konstrukcji jest trudna do przewidzenia. Zwierzęta mogą jedynie przenieść się kilka centymetrów dalej, głębiej pod elewację. W efekcie właściciel nadal ma kolonię, ale traci możliwość ustalenia jej dokładnego położenia.

Jeżeli schronienie ma zostać zamknięte, kolejność działań powinna wyglądać następująco:

1. Wstrzymaj naprawę i użytkowanie rolety, jeśli mechanizm zagraża zwierzętom.
2. Ustal miejsce wylotu podczas wieczornej obserwacji.
3. Skontaktuj się z chiropterologiem, zwłaszcza gdy wylatuje więcej niż jeden osobnik albo planowana jest ingerencja w elewację.
4. Ustal, czy schronienie pełni funkcję miejsca rozrodu, odpoczynku czy zimowania.
5. Sprawdź, czy planowane działanie wymaga decyzji właściwej Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.
6. Wykonaj prace w terminie i metodą wskazaną przez specjalistę oraz — gdy jest to wymagane — w decyzji RDOŚ.
7. Po utracie schronienia zamontuj zalecone schronienie zastępcze.

Prace remontowe powodujące zniszczenie schronienia, uniemożliwienie dostępu do niego albo płoszenie nietoperzy mogą wymagać zezwolenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Ochrona dotyczy również miejsca okresowo pustego, jeżeli zostało rozpoznane jako regularnie wykorzystywane siedlisko. RDOŚ może określić termin prac, nakazać nadzór chiropterologiczny oraz montaż skrzynek lub schronów zastępczych.

Nie istnieje jeden „legalny termin usuwania nietoperzy” obowiązujący w każdym budynku. Sierpień i wrzesień często są wskazywane jako korzystny okres dla części prac, ponieważ młode wielu gatunków są już zdolne do lotu, a zwierzęta nie rozpoczęły jeszcze hibernacji. GDOŚ wskazuje późne lato i wczesną jesień jako najodpowiedniejszy termin wielu prac modernizacyjnych przy stwierdzonej obecności nietoperzy. Nie jest to jednak automatyczna zgoda na zamknięcie szczeliny — najpierw trzeba sprawdzić sposób wykorzystania konkretnego schronienia.

Skrzynka rolety może być wykorzystywana jako:

• kolonia rozrodcza — najczęściej w cieplejszych miesiącach;
• schronienie przejściowe podczas migracji;
• miejsce godów;
• schronienie pojedynczego samca;
• zimowisko, jeżeli konstrukcja zapewnia odpowiednią temperaturę i brak przeciągów.

To właśnie dlatego uszczelnianie w środku lata może uwięzić młode, a uszczelnianie zimą — obudzić lub zamknąć hibernujące zwierzęta. Nawet jeśli w listopadzie nie widać wieczornych wylotów, skrzynka nie musi być pusta.

Specjaliści stosują czasem zamknięcie jednokierunkowe, które umożliwia nietoperzom opuszczenie szczeliny, ale blokuje powrót. Takiego rozwiązania nie powinno się montować samodzielnie. Źle ułożona klapka może stać się pułapką, a zastosowana w okresie rozrodu odetnie matki od młodych. Metoda ma sens dopiero po rozpoznaniu kolonii, we właściwym terminie i zgodnie z warunkami formalnymi.

Jeżeli miejsce zostanie trwale zamknięte, schronienie zastępcze powinno powstać przed likwidacją dotychczasowego, a nie kilka miesięcy po remoncie. Stosuje się między innymi podtynkowe moduły dla nietoperzy, szczelinowe skrzynki elewacyjne oraz konstrukcje montowane natynkowo. Lokalizacja, liczba i typ schronów powinny wynikać z ekspertyzy lub decyzji RDOŚ. Przypadkowa budka zawieszona na drzewie nie zawsze zastąpi ciepłą, południową szczelinę w elewacji.

Ile kosztuje pomoc specjalisty i jak przygotować budynek do naprawy?

Przy pojedynczym nietoperzu, który przypadkowo wleciał do mieszkania, często wystarcza telefoniczna konsultacja z lokalnym specjalistą lub ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt. Inaczej wygląda sytuacja, gdy trzeba zbadać kolonię pod elewacją, sporządzić dokumentację dla RDOŚ albo nadzorować remont.

Na polskim rynku spotyka się następujące poziomy cen:

• prosta konsultacja lub pojedyncze oględziny: najczęściej około 300–800 zł;
• opinia dotycząca niewielkiego domu: zwykle od około 1000 zł netto;
• ekspertyza dla kamienicy lub bloku: często od 2000–2500 zł netto;
• dłuższy nadzór przyrodniczy na budowie: od około 2000 zł netto miesięcznie;
• duży obiekt, wiele elewacji albo kilka sezonów obserwacji: koszt może sięgnąć kilku lub kilkunastu tysięcy złotych.

Przykładowe cenniki firm wykonujących ekspertyzy wskazują stawki od około 1000 zł netto dla domu jednorodzinnego oraz od 2000–2500 zł netto dla budynków wielorodzinnych. Ostateczna cena zależy głównie od powierzchni elewacji, liczby potencjalnych wlotów, konieczności użycia detektora ultradźwięków i liczby kontroli terenowych.

Najtańsza usługa nie zawsze rozwiązuje problem. Jednorazowe obejście budynku w południe może nie wykazać kolonii ukrytej głęboko pod ociepleniem. W przypadku skrzynek roletowych sensowne rozpoznanie często obejmuje oględziny konstrukcji, obserwację wieczornego wylotu oraz ocenę śladów. Przy większej inwestycji mogą być potrzebne kolejne kontrole w różnych porach sezonu.

Przed przyjazdem specjalisty przygotuj:

• dokładny adres i stronę świata, na którą wychodzi zasiedlona ściana;
• zdjęcia skrzynki, szczeliny, zabrudzeń i odchodów;
• nagranie wieczornego wylotu, najlepiej z widoczną godziną;
• informację, od kiedy słychać zwierzęta;
• liczbę zauważonych osobników;
• planowany zakres remontu;
• termin rozpoczęcia robót;
• informację, czy roleta działa ręcznie, czy elektrycznie;
• dane zarządcy budynku, wspólnoty albo spółdzielni.

W domu jednorodzinnym decyzję zwykle podejmuje właściciel. W bloku lub kamienicy skrzynka rolety może być elementem lokalu, ale elewacja zazwyczaj należy do części wspólnej nieruchomości. Nie należy więc samodzielnie wiercić w ociepleniu ani uszczelniać połączenia skrzynki ze ścianą. Zgłoszenie powinno trafić do zarządcy, najlepiej pisemnie i ze zdjęciami. Telefon do konserwatora bez śladu w dokumentacji często kończy się tym, że pracownik przyjeżdża z pianką, zanim ktokolwiek sprawdzi obecność kolonii.

Koszt samego zabezpieczenia zależy od rozwiązania. Natynkowa skrzynka szczelinowa kosztuje zwykle około 100–300 zł, a trwalszy moduł podtynkowy około 200–500 zł za sztukę. Do tego dochodzi montaż, podnośnik lub rusztowanie oraz ewentualna naprawa elewacji. Najwięcej problemów sprawia nie cena schronu, lecz moment montażu. Na gotowej, świeżo otynkowanej elewacji instalacja modułu podtynkowego oznacza ponowne cięcie ocieplenia i poprawki tynku.

Gdy nietoperz wleci do mieszkania, zamknij drzwi do pozostałych pomieszczeń, wyprowadź zwierzęta domowe, zgaś światło i szeroko otwórz okno. Zdejmij firankę lub odsuń zasłony. Zwykle zwierzę samo odnajdzie wyjście. Nie próbuj strącać go miotłą.

Jeżeli nietoperz leży na podłodze i nie odlatuje, przykryj go pudełkiem, wsuwając pod spód kawałek sztywnej tektury. Użyj grubych rękawic. Pudełko musi mieć niewielkie otwory wentylacyjne i szczelne zamknięcie. Następnie skontaktuj się ze specjalistą — listę kontaktów prowadzi między innymi Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Nietoperzy.

Po ugryzieniu, zadrapaniu albo kontakcie śliny zwierzęcia z uszkodzoną skórą dokładnie myj ranę wodą z mydłem przez około 15 minut i pilnie skontaktuj się z lekarzem. Wścieklizna występuje w Europie rzadko, ale po pojawieniu się objawów jest chorobą śmiertelną; profilaktyka zastosowana szybko po ekspozycji może zapobiec zachorowaniu.

FAQ: najczęstsze pytania o nietoperze w roletach i elewacji

Czy mogę zatkać szczelinę, gdy wieczorem wszystkie nietoperze wylecą?
Nie. Wewnątrz mogą pozostać młode, osobniki chore albo zwierzęta ukryte w głębszej części konstrukcji. Zamknięcie wlotu powinno nastąpić dopiero po rozpoznaniu schronienia i ustaleniu właściwego terminu.

Czy nietoperz zniszczy styropian albo przewody elektryczne?
Nietoperze nie są gryzoniami i nie przegryzają przewodów. Mogą jednak brudzić elewację i parapet, a większa ilość guana gromadząca się w zamkniętej przestrzeni wymaga okresowego usunięcia.

Czy firma DDD może usunąć nietoperze?
Nie powinna prowadzić typowej dezynsekcji ani używać trucizn. Potrzebny jest chiropterolog lub osoba działająca pod jego nadzorem, a przy niszczeniu siedliska także odpowiednia procedura przed RDOŚ.

Czy mogę normalnie używać rolety?
Jeżeli nie słychać zwierząt przy mechanizmie i specjalista nie stwierdził ryzyka, użytkowanie może być możliwe. Przy podejrzeniu obecności nietoperzy obok wału, pancerza lub prowadnic najlepiej pozostawić roletę w jednej pozycji do czasu kontroli. Silnik rolety nie wykryje zwierzęcia i może je zmiażdżyć.

Czy hałas nietoperzy będzie trwał przez cały rok?
Niekoniecznie. Wiele schronień jest wykorzystywanych sezonowo. Kolonia może opuścić budynek pod koniec lata, ale miejsce może być ponownie zajęte w kolejnym roku.

Czy odchody nietoperzy są niebezpieczne?
Niewielką ilość można zebrać w rękawicach po lekkim zwilżeniu. Przy dużych nagromadzeniach, silnym zapyleniu albo odchodach znajdujących się w instalacji wentylacyjnej lepiej zlecić sprzątanie po ocenie specjalisty.

Kogo powiadomić w bloku?
Najpierw zarządcę, wspólnotę albo spółdzielnię. Zgłoszenie powinno zawierać zdjęcia, lokalizację wlotu i informację o planowanych pracach. Kontakt z RDOŚ jest potrzebny przede wszystkim wtedy, gdy planowane działanie może płoszyć zwierzęta, zamknąć dostęp albo zniszczyć schronienie.

Co zrobić jako pierwsze?
Wstrzymać uszczelnianie i naprawy, nie uruchamiać zagrożonej rolety, a następnie wieczorem ustalić miejsce wylotu. Dopiero na tej podstawie należy zamawiać oględziny i planować termin prac. Najczęstszy błąd to rozpoczęcie od pianki montażowej — właśnie tego trzeba uniknąć.